Rietveldprijs Twitterfeeds

Volg nu ook de Rietveldprijs op Twitter!

Column

Door Yvonne Zonderop

Crisis en de bouwwereld

Afgemeten aan de lauwe, welhaast onverschillige reacties in het land, doet de economische crisis veel mensen maar weinig. De werkloosheid loopt op, inkomens dalen, de bouw ligt nagenoeg stil, maar bankiers zijn niet gekielhaald, economen niet uitgejouwd, toezichthouders niet ontslagen. Niemand staat op en klaagt: ik voel mij beroofd van mijn toekomstige verwachtingen. Integendeel; regelmatig klinkt de verzuchting: dit kon niet goed blijven gaan. Nog voor hij goed en is voltrokken, lijkt de crisis geaccepteerd als de onafwendbare uitkomst van een dolgedraaid systeem.

Hoe anders is het onthaal in kringen van deskundigen en economisch georienteerde wetenschappers. Gelatenheid is niet de juiste term om hun gemoedtoestand te beschrijven. Men vraagt zich vertwijfeld af: hadden we deze ernstige crisis kunnen – en moeten – voorzien? Aangespoord door de Britse vorstin Elizabeth, die dezelfde vraag stelde bij een bezoek aan de London School of Economics, zijn vooraanstaande wetenschappers aan een interessant proces van zelfonderzoek begonnen. Hielden economen zich inderdaad onledig met het verplaatsen van dekstoelen op de Titanic terwijl het schip op een ijsrots afkoerste, zoals een commentator schreef in de Financial Times? Of brengt deze crisis serieuze feilen aan het licht in de moderne economische theorie?

Onderling weerklinkt het verwijt dat rekensommen de overhand hebben gekregen in een domein dat ooit als menswetenschap bekend stond. Econometrische modellen zetten de toon, want ze konden alles precies uitrekenen: van het effect van prijsprikkels op klanten tot het risico op wanbetaling van een schuldenaar. Althans, zo leek het. Verschijnselen die minder grijpbaar zijn, zoals emoties, instincten, overtuigingen en toevalligheden verdwenen uit zicht. Tot het te laat was, zeggen nu steeds meer critici.

De ratio moet iets van zijn bevoorrechte positie prijs geven, zelfs in de van oudsher rationeel georienteerde economie. Het motto van John Maynard Keynes dat economie een morele wetenschap is en geen natuurwetenschap, wint aan populariteit. Rekenmeesters zullen zich vaker van andere dan wiskundige methods moeten gaan bedienen om te beschrijven en te verklaren – laat staan te voorspellen - wat er gebeurt.

What’s new, zou menig burger vragen. De economen lopen gewoon achter op de tijdgeest. In de gewone wereld is de ratio al tijden uit de mode. Het gevoel heeft thans het primaat. Zelfs Cup-a-soup, zo industrieel vervaardigd als maar kan, afficheert zich nu al seen product dat met meer gevoel is gemaakt.

Voor beleidsmakers en bestuurders breekt een nieuw tijdperk aan. Het marktdenken, dat tot in de haarvaten van de ambtenarij en het bestuur was geslopen, is op zijn retour. Economen geven immers zelf toe dat hun professie zelfonderzoek behoeft. Bestuuurders moeten op zoek naar nieuwe maatstaven. En de vraag rijst: welke?

Die vraag is gemakkelijker gesteld dan beantwoord, zoals menig bestuurder inmidels wel weet. De bevolking volgen en ratio inruilen voor emotie kan zomaar niet – en is oook bepaald niet wenselijk. Misschien is het nuttiger om de recente economische crisis op te vattten als de laatste in een rij met teleurstellingen in ‘ het grote verhaal’. De markt als de zoveelste totem die van zijn sokkel valt. Als dat zo is, ligt de reactive voor de hand: geen speurtocht naar het volgende, nieuwe, alllesomvattende idée. Liever aaansluiten bij de algemene menselijke ervaring, waar economen na schade en schande nu ook op terugvallen.

De mens – zo weten wij allemaal - is een vat vol tegenstrijdigheden; uit op eigen voordeel ‘en opofferingsgezind, individualistisch ‘en een groepsdier. Beleid dat daarmee rekening houdt verstaat de kunst van het haalbare. Geen sweeping statements, liever piecemeal engineering, een term van wetenschapsfilosoof Karl Popper. Per geval, per stap bekijken hoe je het beste verder kunt, dat bedoelde Popper. Hij plaatste zijn pragmatische handelwijze tegenover de totalitaire ideologi”en van het nazisme en het communisme die de vorige eeuw zoveel schade aanrichtten. Op een niet-ideologische manier is het inderdaad een ideologische gedachte: het maant tot bescheidenheid en het erkent dat situaties verschillen. Het dwingt je ertoe jezelf steeds weer af te vragen wat je eigenlijk wilt bereiken.

Wie bijvoorbeeld in deze tijdgeest opereert is TCN’s Rudy Stroink. In zijn halfjaarbericht over de eerste helft van 2009 schrijft hij dat ‘ dit geen bui is die overwaait’. Daarmee bedoelde hij de economische crisis en haar gevolgen. Projectontwikkelaar TCN ziet onder ogen dat het sinds een kredietcrisis een nieuwe manier van werken moet vinden.

Stroink’s antwoord is: herontwikkeling. Geen nieuwe projecten ondernemen, maar bestaande gebouwen en complexen opnieuw onder de loep nemen. Wat is er van deze projecten geworden? Is onze bedoeling gerealiseerd? Past het nog op de huidige tijd? Wat kan anders, wat kan beter? Deze aanpak past helemaal in de trend van herwaardering van het cultuurlandschap. Maar ze sluit ook aan bij de wens – en de noodzaak – om door middel van hergebruik goedkoper en ecologisch verantwoord te werken.

Herontwikkeling is een verhoudingsgewijs bescheiden maar niettemin effectieve manier van zelfonderzoek, die helpt hedendaagse vraagstukken te benoemen alsoook praktische verbetering aan te brengen. Marjolijn Februari, columnist en zelfbenoemd freelance filosofe, maakte dat punt vorig jaar op speelse wijze in het boek De Publieke Zaak. ‘ Vernieuwing is so very last century’, schreef zij met kenmerkende tongue in cheek. Temidden van essays van ondernemende doeners en denkers onder aanvoering van oud McKinseytopman Mickey Huibregtse viel haar verhaal doelbewust een beetje uit de toon. Haar boodschap luidde: met het optimisme, de betrokkenheid en de daadkracht die De Publieke Zaak uitstraalt is niks mis, integendeel. Maar laten we niet in de valkuil trappen dat vernieuwing per se verbetering brengt. Het publieke domein moet beter, niet nieuwer.

Herontwikkeling is daartoe een uitstekend middel. Het is een aanpak die dwingt om na te denken wat we ooit wilden bereiken en of we daar in geslaagd zijn. Het drukt iedereen met de neus op minder prettige feiten die niettemin onder ogen moeten worden zien. En het stelt de vraag: wat vergt aanpassing omdat de omstandigheden zijn veranderd? Regionale en plaatselijke kwesties krijgen dan de ruimte die ze verdienen. Want waar in Limburg en Groningen vergrijzing en bevolkingskrimp om oplossingen vragen, moet de region Utrecht woonruimte bieden aan steeds meer jonge, ambitieuze, vaak niet in gezinsverband levende mensen. Dan biedt een benadering op basis van haalbaarheid meer perspectief dan een op basis van ouderwetse maakbaarheid. Het heeft niet zoveel zin mensen te dwingen hun heil te zoeken in Almere omdat die plannen er op de tekentafel zo mooi uit zien. Dat soort maakbaarheidsdenken is voorbij.

Herontwikkeling vergt zelfonderzoek. Dat is niet per se gemakkelijk. De fotografe Korrie Besems publiceerde onlangs het lichtelijk onthutsende boek Verzonnen Verleden. Daarin staan foto’s van recent ontwikkelde woonwijken op allerlei plekken in Nederland. Op de website van Cultureel Brabant zei ze daarover het volgende: ‘ Ik heb verbaasd gestaan over wat er anno 2005-2008 allemaal mogelijk is geworden: kopiëren, jatten, herhalen, vervormen. Je kunt in een nieuwe woonwijk om de drie à vier straten in een ander 'thema' belanden: in Saendelft West in Zaanstad tref je pal naast kopieën van de Amsterdamse school, een Brabants dorp aan met daarnaast blauwe Zaanse huisjes en meteen daarnaast weer Toscaanse villa's! Je gelooft soms je eigen ogen niet! Kennelijk is dit de tijdgeest van de jaren 2000.’

Besems voegt hieraan toe dat ze nu al halsreikend uitkijkt naar de tegenreactie. Maar als ik mij niet vergis, laat die nog even op zich wachten. Een nieuw allesomvattend richtinggevend idee botst met de lessen die economen nu met pijn en moeite uit de kredietcrisis trekken, namelijk dat als je te ver afdwaalt van de menselijke ervaring je dat vroeger of later op je neus krijgt.

Meer dan ooit zijn mensen zelf in staat hun leven en hun omgeving mede vorm te geven. Voor beleidsmakers behoort dat een gegeven te zijn. Zonder vormen van inbreng van de burger wordt beleid bloedeloos. Tegelijkertijd leert de ervaring dat burgers hun wensen voor de korte termijn pas weten te overstijgen als ze kennis en voorbeelden krijgen aangereikt. Geinspireerd samen streven naar het haalbare, dat lijkt de boodschap voor de komende tijd.

Yvonne Zonderop
Utrecht, 15/11/2009